Naukowcy z Karolinska Institutet sprawdzili, jak PFOS, trwała substancja z grupy PFAS, wpływa na najwcześniejsze etapy rozwoju człowieka. W modelu wytworzonym z komórek macierzystych związek spowalniał wzrost struktur zarodkopodobnych i zmieniał aktywność genów w komórkach rozrodczych. Efekty pojawiły się już przy stężeniu spotykanym we krwi kobiet w ciąży.
Czym są PFAS i dlaczego nazywa się je „wiecznymi chemikaliami”
PFAS to duża grupa syntetycznych związków chemicznych. Stosuje się je między innymi w materiałach wodoodpornych, opakowaniach na żywność i kosmetykach. Rozkładają się niezwykle wolno, więc mogą utrzymywać się w środowisku przez dziesięciolecia, a do tego z czasem gromadzą się w organizmie człowieka.
W badaniu, opublikowanym w czasopiśmie „Human Reproduction Open”, przyjrzano się trzem związkom: PFOS, PFOA i PFHxS. Wszystkie są już objęte regulacjami, a mimo to pozostają bardzo trwałe.
Jak przeprowadzono eksperyment
Z ludzkich pluripotentnych komórek macierzystych badacze wyhodowali trójwymiarowy model, który odtwarza część procesów zachodzących tuż po zagnieżdżeniu się zarodka w macicy. Obejmuje to powstawanie pierwotnych komórek rozrodczych, czyli prekursorów plemników i komórek jajowych. Ten etap rozwoju jest trudny do badania innymi metodami, a model pozwala to robić bez użycia prawdziwych ludzkich zarodków.
Najsilniej zadziałał PFOS. W czterodniowych doświadczeniach struktury rosły wolniej i były mniejsze niż w grupie kontrolnej. Zaobserwowano to nawet przy najniższym testowanym stężeniu, wynoszącym 7 nanomoli na litr. Wybrano je nieprzypadkowo: odpowiada poziomom PFOS zmierzonym w surowicy kobiet w ciąży uczestniczących w szwedzkim badaniu SELMA.
Pierwotne komórki rozrodcze nadal się tworzyły, ale ich profil aktywności genów wyraźnie się zmienił. Przy stężeniu bazowym aktywność 746 genów różniła się od grupy kontrolnej, co prowadziło do osłabienia procesów związanych z rozwojem i przekazywaniem sygnałów w komórkach.
- Substancja: PFOS miał najsilniejszy efekt spośród trzech badanych związków.
- Wzrost: struktury były mniejsze i rosły wolniej niż w grupie kontrolnej.
- Geny: zmieniła się aktywność 746 genów w komórkach rozrodczych.
Jak podkreśla kierujący badaniem João Pedro Alves-Lopes: „Nasze wyniki sugerują, że nawet przy niskich stężeniach PFOS może zaburzać podstawowe procesy wczesnego rozwoju zarodka i komórek rozrodczych”.
Ograniczenia i znaczenie dla czytelnika
Autorzy zaznaczają, że model nie jest pełnym odpowiednikiem ludzkiego zarodka ani środowiska macicy. Aby ocenić długofalowe skutki narażenia w okresie prenatalnym, potrzebne są dalsze badania, w tym na zwierzętach oraz epidemiologiczne dane od ludzi. Ten sam system mógłby posłużyć do szybkiego przesiewowego testowania wielu innych, słabo poznanych związków z rodziny PFAS.
W praktyce nie należy czytać tych wyników jako dowodu, że ekspozycja na PFOS w codziennych dawkach powoduje wady rozwojowe lub problemy z płodnością. To obserwacja laboratoryjna, która wskazuje na kierunek dalszych badań. Warto jednak pamiętać, że PFAS są problemem także w Europie, a w UE trwają prace nad ograniczaniem tych substancji, co dotyczy również Polski. Osoby, które chcą zmniejszyć swoje narażenie, mogą zwracać uwagę na komunikaty o jakości wody pitnej oraz ograniczać produkty reklamowane jako szczególnie wodo- i tłuszczoodporne, choć ich wpływ na poziom PFAS w organizmie zależy od wielu czynników.
Źródło: Medical Xpress – „Forever chemical disturbs early development in stem cell model”
